Je hebt dertig vrijwilligers, een tent, twee gasbranders en de verwachting dat er over twee uur vierhonderd mensen willen eten. Hoe pak je dat aan zonder dat het een chaos wordt? Dit zijn de lessen die wij de harde manier hebben geleerd.
Van boodschappenlijst naar kookplan: de voorbereiding
Het begint allemaal ver voor het festival zelf. Wij maakten jarenlang de fout om pas op donderdagavond te bedenken wat we vrijdag gingen koken. Dat kost je niet alleen tijd, het kost je ook geld en zenuwen.
Portionering is het eerste waar je mee aan de slag moet. Reken voor een warme maaltijd op 250 tot 300 gram bereid eten per persoon. Voor soep of een tussendoortje zit je lager. Schrijf dat uit per dag, per maaltijd, per ingredient. Klinkt saai, maar het is het verschil tussen genoeg en tekort.
Daarna het kookplan zelf. Verdeel de maaltijden over de dagen en kijk welke gerechten je kunt voorbereiden. Sauzen, soepen en marinades kun je thuis al maken en invriezen. Op het festival zelf hoef je dan alleen nog op te warmen en af te maken. Dat scheelt enorm in de drukte op het moment dat alles tegelijk misgaat.
Zorg ook dat je een vaste persoon hebt die de voorraden bijhoudt. Niet iedereen die de keuken inloopt mag zomaar pakken wat hij nodig heeft. Dat klinkt streng, maar na twee edities met een leeg zoutblik op het verkeerde moment weet je waarom.
Werken met grote vuren en open kookopstellingen
Op een festival kook je zelden in een echte keuken. Je hebt een gasfornuis op een tafel, een open vuur, of een combinatie van beide. Dat vraagt een andere manier van werken dan thuis.
Open vuur heeft voordelen die een gasbrander niet heeft. Je kunt er meer pannen tegelijk op kwijt, je kunt grotere volumes verwarmen, en het geeft een sfeer die vrijwilligers en bezoekers waarderen. Maar het vraagt ook meer aandacht. Vuur gedraagt zich anders bij wind, bij regen, bij drukte eromheen. Zorg altijd voor iemand die alleen maar op het vuur let. Niet koken, niet opdienen, gewoon bewaken.
Voor het grillen van vlees of groenten op schaal werken wij met een opstelling die je kunt uitbreiden naarmate de groep groter wordt. Denk aan modulaire grillringen die je naast elkaar kunt plaatsen. Er zijn verschillende systemen op de markt, zoals een barbeque ring die je ook op ongelijk terrein stabiel kunt opstellen. Dat is op een festivalterrein geen overbodige luxe.
Wat veel mensen onderschatten is de hitteverdeling bij grote pannen. Een pan van veertig liter die maar aan de onderkant warm wordt, geeft ongaar eten bovenin en aangebrand eten onderin. Roer vaker dan je denkt nodig te hebben. Gebruik een lange pollepel of een roerspaan met een steel van minstens vijftig centimeter. Je rug zal je dankbaar zijn.
Werk ook met een vaste indeling van je kookzone. Waar staat het vuur, waar staat het snijwerk, waar gaat het afval naartoe, waar wacht het eten op uitservering. Als iedereen dat weet, hoef je het niet steeds opnieuw uit te leggen en maak je minder fouten.
Vrijwilligers inzetten zonder dat het een puinhoop wordt
De keuken is de plek waar de meeste conflicten ontstaan op een festival. Iedereen denkt dat hij weet hoe het moet, niemand wil afwassen, en de persoon die eigenlijk de leiding heeft staat ergens anders een probleem op te lossen.
Verdeel je vrijwilligers in vaste keukenploegen met een wisselschema. Twee uur koken, twee uur pauze, twee uur koken. Dat klinkt als een militaire operatie, maar het werkt. Mensen die moe zijn maken fouten. Fouten in een keuken kosten je eten, tijd of in het ergste geval iemands veiligheid.
Geef elke ploeg een kookverantwoordelijke. Niet de slimste of de meest ervaren, maar iemand die overzicht houdt en beslissingen neemt. Die persoon bepaalt wat er wanneer op het vuur gaat, wie wat doet en wanneer er wordt opgeruimd. Iedereen weet wie dat is. Geen discussie.
Hieronder een paar dingen die je bij elke keukenwissel moet regelen:
- Overdracht van de voorraadbewaker: hoeveel is er nog van wat
- Controle van de vuurveiligheid: liggen er geen brandbare spullen te dicht bij het vuur
- Status van het eten dat al op staat: hoe lang staat het al, wanneer is het klaar
- Schoonmaak van de snijplanken en messen voor de volgende ploeg
- Bijvullen van het drinkwater voor de koks zelf, want die vergeten dat altijd
De communicatie tussen de keuken en de rest van het festival is ook iets waar je van tevoren over nadenkt. Wanneer is het eten klaar, hoe laat kunnen mensen aansluiten, is er iets voor mensen met een dieetwens. Dat hoeft niet ingewikkeld. Een whiteboard bij de ingang van de keuken met de tijden erop is genoeg.
Wat wij ook zijn gaan doen is een vaste briefing aan het begin van elk keukenblok. Vijf minuten, niet meer. Wat gaan we maken, wie doet wat, wat zijn de aandachtspunten. Dat klinkt overbodig maar het scheelt enorm in de vragen die je daarna krijgt.
Veelgestelde vragen over koken op festivals
Hoeveel eten moet ik rekenen per persoon per dag?
Dat hangt af van het soort festival en de inspanning die mensen leveren. Een festivalbezoeker die de hele dag loopt en danst heeft meer nodig dan iemand die rustig zit. Als vuistregel houd je aan: 2500 tot 3000 kilocalorieën per dag voor een actieve volwassene. Vertaald naar maaltijden betekent dat een stevig ontbijt, een lichte lunch en een warme avondmaaltijd. Reken voor de warme maaltijd op 300 gram bereid eten per persoon, inclusief bijgerecht. Neem altijd tien procent extra in, want er zijn altijd mensen die meer eten dan gemiddeld, en er zijn altijd vrijwilligers die laat komen en toch nog willen eten.
Welke gerechten zijn het meest geschikt voor massaal koken?
Gerechten die je kunt maken in grote pannen en die niet precies op het goede moment klaar hoeven te zijn. Soepen, stoofpotten, rijstgerechten, pasta met saus, en geroosterde groenten werken goed. Vermijd gerechten waarbij timing alles is, zoals gebakken eieren of vlees dat precies medium moet zijn. Die zijn voor kleine groepen prima, maar op schaal word je er gek van. Kies ook voor gerechten waarbij je makkelijk kunt aanpassen voor mensen zonder vlees of met een allergie, zonder dat je een compleet apart gerecht hoeft te maken. Een stoofpot zonder vlees is geen probleem als je de basis vegetarisch houdt en vlees apart toevoegt.
Hoe houd ik eten warm zonder dat het droog of ongaar wordt?
Dat is een van de lastigste dingen bij massaal koken. Eten dat klaar is maar nog niet opgediend wordt, gaat snel achteruit in kwaliteit. Gebruik warmhoudpannen of gastronormbakken met een deksel als je die hebt. Zet ze op een lage warmtebron, niet op een hoog vuur. Roer regelmatig door om aanbranden te voorkomen. Voor droge gerechten zoals rijst of geroosterde groenten kun je een vochtige doek over de pan leggen onder het deksel, dat houdt de stoom erin. Maak nooit te veel tegelijk klaar. Kook in batches van een uur of anderhalf uur, zodat er altijd vers eten beschikbaar is en je niet zit met een pan die al drie uur staat te wachten.